Kalem, mürekkep ve kâğıt dünyasında sık geçen terimlerin kısa açıklamaları. Her terimin altında konuyu ayrıntılı anlatan rehber ya da ilgili ürünler var.
Arkaya geçmede mürekkep kâğıdın içinden arka sayfaya işler; arkadan görünmede mürekkep geçmez, ince kâğıttan yalnız yazının gölgesi seçilir ve arka sayfa yine yazılır.
İkisi de bilyeli uçla yazar. Tükenmez koyu kıvamlı, yağ bazlı mürekkeple çabuk kurur; roller akışkan, su bazlı mürekkeple daha koyu ve az bastırarak yazar.
Versatil kalem
Versatil kalem
mechanical pencilシャープペンシル(shāpu penshiru)
İçine ince grafit uç takılan, ucu bir düğmeyle ya da mekanizmayla ilerletilen kalem. Açmak gerekmez; çizgi kalınlığı takılan ucun kalınlığıyla sabit kalır. Mekanik kalem ve uçlu kalem de aynı şeyi anlatır.
Ucun milimetre cinsinden çapı: 0.3, 0.5, 0.7 ya da 0.9 mm. 0.5 mm en yaygın olanıdır; 0.3 mm ince yazı ve küçük ayrıntı için, 0.7 ve 0.9 mm daha kalın ve daha az kırılan çizgi için seçilir. Kalem yalnız kendi kalınlığındaki ucu alır.
Japon üreticiler uç kalınlığını çoğu zaman model koduna yazar. Pentel ve Pilot'ta kodun son rakamı kalınlıktır: Pentel P205 0.5 mm, P207 0.7 mm; Pilot H-323 0.3 mm, H-325 0.5 mm. Uni'de M'den sonraki rakama bakılır: M5-1052 0.5 mm, M3-1052 0.3 mm.
Harfler grafitin sertliğini anlatır: H sert ve açık, B yumuşak ve koyu yazar; HB ikisinin ortasıdır. 2B, B'den de koyu yazar ama daha çabuk aşınır ve elle daha kolay dağılır.
Ucun içinden çıktığı ince metal boru. Uzun ve sabit boru, cetvelle çizerken ucun kâğıda nereye değdiğini gösterir; geri çekilebilen boru kalemi cepte taşırken korur.
İki aşamalı basma mekanizması: ilk basış kılavuz boruyu gövdeden dışarı çıkarır, sonraki basışlar ucu ilerletir. Kalem taşınırken boru içeride kalır ve darbeden korunur.
Kalemi ucu aşağı bakacak biçimde sallayınca içindeki ağırlık ucu ilerletir; düğmeye basmak gerekmez. Pilot The Shaker bu mekanizmanın bilinen örneğidir.
Uni'nin uç döndüren mekanizması. Uç kâğıda her bastırılıp kalktığında biraz döner; böylece tek tarafı aşınıp eğilmez ve çizgi kalınlığı yazı boyunca aynı kalır.
Pentel Orenz'de kılavuz boru, uç aşındıkça onunla birlikte geriye kayar ve uç hep borunun içinde kalır. Boru ince ucu yandan gelen baskıya karşı desteklediği için 0.2 ve 0.3 mm gibi ince uçlar çok daha az kırılır; ucu borudan dışarı çıkarıp bastırırsanız kırılma yine olabilir.
Ucu ve kılavuz boruyu bir kapakla örten versatil kalem. Kapak takılıyken uç cepte ya da çantada kendiliğinden çıkmaz ve boru eğilmez; yazarken kapak arkaya takılır, kalem uzar ve ağırlığı geriye kayar. Pentel Kerry bu tasarımın bilinen örneğidir.
Grafitin polimer bir bağlayıcıyla üretildiği modern kalem ucu. Klasik killi uçlara göre ince çapta bile daha dayanıklıdır; Pentel'in Hi-Polymer ve Ain uçları bu türdendir.
Ucu kavrayan küçük metal parça. Düğmeye basınca açılıp ucu biraz öne bırakır, bırakınca yeniden sıkar. Uç sıkışmalarının çoğu, bu parçanın önünde kırılıp kalan küçük bir uç parçasından olur.
Yedek uçların durduğu gövde içi tüp. Tepedeki düğme ya da silgi çıkarılarak uç buradan konur. Birkaç yedek uç yeterlidir; hazneyi tıka basa doldurmak gerekmez.
Bazı versatil kalemlerin gövdesinde, içindeki ucun sertliğini (HB, B, 2B gibi) işaretlemeye yarayan döner pencere ya da halka. Kalemin çalışmasını etkilemez; hangi ucu taktığınızı hatırlatır.
Kalemin ağırlığının uca ya da arkaya yakın durması. Ağırlığı uca yakın, metal kavramalı kalemler çizimde dengeli hissedilir; hafif plastik gövdeler uzun yazıda eli daha az yorar.
İçi mürekkeple dolu, kaleme takılıp bitince atılan tüp. En pratik doldurma yoludur; ancak her marka kendi kartuş biçimini kullanır, Pilot kalem Pilot kartuşu alır.
Kalemin gövdesi mürekkep haznesidir; arkadaki düğme çevrilerek mürekkep şişeden doğrudan çekilir. Kartuştan daha çok mürekkep taşır. Pilot Custom Heritage 92 bu sistemle dolar.
Dolma kalem ucunun çizgi genişliği: EF çok ince, F ince, M orta, B kalın. Japon markalarında aynı harf, Avrupa markalarına göre genelde bir kademe daha ince yazar.
14 ayar altından yapılmış dolma kalem ucu. Mürekkebe karşı dayanıklıdır ve çeliğe göre daha esnek olabilir; yazış hissini uç ayarı ve mürekkep akışı da belirler.
Uç ile mürekkep haznesi arasındaki parça. Üzerindeki ince kanallar mürekkebi uca taşır ve haznenin içine hava girmesini düzenler; akışın dengeli olması büyük ölçüde besleyiciye bağlıdır.
Ucun kâğıda değen kısmındaki sert metal parça. Halk arasında iridyum denir ama çoğu zaman başka sert alaşımlardan yapılır; ucun yıllarca aşınmadan yazmasını sağlar.
Ucun kâğıda ne kadar mürekkep bıraktığı. Islak yazan uç daha koyu ve canlı bir çizgi verir ama kuruması uzar; kuru yazan uç ince kâğıtta daha temiz kalır ve çabuk kurur.
Avrupa markalarının çoğu uluslararası standart kartuş kullanır; Pilot, Sailor ve Platinum gibi Japon markalarının ise kendi kartuş biçimleri vardır. Kartuş ya da konvertör alırken kalemin markasına bakılır.
İçi görünen, şeffaf gövdeli dolma kalem. Mürekkep seviyesi ve doldurma sistemi dışarıdan izlenir; Pilot Custom Heritage 92'nin şeffaf modeli bunun örneğidir.
Kalem bir süre bekledikten sonra ilk çizginin geç gelmesi ya da hiç gelmemesi. Kapağı açık bırakmamak ve kalemi düzenli kullanmak çoğu zaman önler; sürerse uç ılık suyla nemlendirilir.
Tek çizginin içinde mürekkebin koyu ve açık tonlar oluşturması. Günlük kâğıtta ve ince uçta hafif görünür; geniş, ıslak yazan uçta ve mürekkebi emmeyen kâğıtta belirginleşir.
Mürekkep kuruyunca yüzeyinde başka renkte bir parıltı kalması. Günlük kâğıtta ve ince uçta çoğu zaman görülmez; kalın uçta ve kaplamalı kâğıtta ortaya çıkar.
Kâğıda işleyip kurudukça koyulaşan, kuruyunca suya dayanıklı mürekkep türü (iron gall; adını geleneksel tarifteki meşe mazısından alır). Kalemde uzun süre bekletilmemeli; kalem daha sık temizlenmelidir.
Boya mürekkepleri suda çözünür, renk seçeneği geniştir ve kalemden kolay temizlenir. Pigmentli mürekkepler suya ve ışığa daha dayanıklıdır, ama kalemde kurursa temizlemesi zorlaşır.
Yazının dokunulduğunda bulaşmayacak hâle gelme süresi. Islak uçta, kaplamalı kâğıtta ve parlamalı mürekkeplerde uzar; elini yazının üstünden geçiren solaklar için ayrıca önemlidir.
Ucundaki küçük bilye döndükçe kâğıda koyu kıvamlı, yağ bazlı mürekkep bırakan kalem. Mürekkep çabuk kurur ve ince kâğıtta arkaya pek geçmez; çizgi roller kaleme göre daha açık olabilir ve biraz daha bastırmak gerekir. Uni Jetstream gibi düşük kıvamlı mürekkepler bu farkı azaltır.
Tükenmez gibi bilyeli uçla yazan ama akışkan, su bazlı mürekkep kullanan kalem. Çizgisi daha koyu ve akıcıdır, az bastırmak yeter; mürekkebi daha çabuk biter, kuruması uzar ve ince kâğıtta arkaya geçebilir. Jel kalemler de bu ailedendir.
Birden fazla yazım ucunu tek gövdede taşıyan kalem: birkaç renk tükenmez ve çoğu zaman bir versatil uç. Kullanılacak uç düğmeyle ya da gövde çevrilerek seçilir; aynı anda tek uç dışarıdadır. Yedek mürekkep modele özgüdür, model kodu eşleşmeden alınmaz.
Yazının üstünden geçince metni okunur bırakan saydam, parlak mürekkepli kalem. Kesik uç geniş satırı, ince uç kısa vurguyu çizer. Islak mürekkebin üstünden geçerse yazıyı dağıtabilir; mürekkep kuruduktan sonra vurgulanır.
Grafit çekirdeği ahşap gövdeye gömülü kalem. Açtıkça kısalır ve kalemtıraş ister; çekirdek versatil ucundan kalın olduğu için çizginin inceliği açılan koniye bağlıdır. Sertliği versatil uçlardaki gibi HB, B, 2B harfleriyle gösterilir. Japoncası enpitsu; Kokuyo Enpitsu Sharp adını buradan alır.
Okulda ve masada en çok kullanılan silgi türü: grafiti kâğıttan alıp kırıntıyla birlikte toplayan yumuşak plastik blok. Staedtler Mars Plastic, Tombow MONO ve Seed Radar bu türdendir. Az baskıyla başlamak kâğıdı korur; kalan iz yazı baskısının bıraktığı çöküntüyse silgi onu gidermez.
İki deliği ve her deliğin kendi bıçağı olan el kalemtıraşı. Delikler ya iki kalınlık içindir (Möbius+Ruppert Discos ve Vertex: 8,2 mm standart kalem, 11,2 mm'ye kadar kalın gövde) ya da aynı kalem için iki ayrı uç boyu verir (Duplex: standart ve uzun koni).
Kalemtıraşın ahşabı ve grafiti ne kadar uzun açtığı. Uzun koni ince ve sivri bir uç verir, çizimde ucu görmeyi kolaylaştırır ama baskıda daha çabuk kırılır; kısa koni yazıda ve yumuşak boya kalemlerinde daha dayanıklıdır.
Masaya kıskaçla sabitlenen, kolu çevrilerek çalışan kalemtıraş makinesi. Kalemi dişler tutar, içerideki freze ahşabı ve grafiti kat kat alır; uç her seferinde aynı biçimde çıkar. Bir kutu kalemi arka arkaya açarken el kalemtıraşından farkı belirginleşir.
brass and magnesium body真鍮・マグネシウム(shinchū, maguneshiumu)
Metal el kalemtıraşlarının iki yaygın malzemesi. Pirinç ağırdır; o ağırlık açarken kalemtıraşı elde sabit tutar. Magnezyum alüminyumdan da hafiftir, cepte ve kalem kutusunda yük olmaz. Kesimi gövde değil çelik bıçak yapar.
Kâğıdın metrekare ağırlığı (g/m²); kalınlığı kabaca anlatır. Mürekkep tutmayı tek başına belirlemez: 52 g/m² Tomoe River ince olduğu için arkadan görünür ama dolma kalem mürekkebini dağıtmadan taşır.
Üretiminde asidi giderilmiş, nötr kâğıt. Zamanla sararmaya ve kırılganlaşmaya karşı dayanıklıdır; yıllarca saklanacak not ve günlükte fark eder. Apica defterlerinin iç sayfaları Oji Paper ile geliştirilen nötr kâğıttandır.
Sayfaların sırttan dikilerek bağlanması. İplik dikişte yapraklar forma forma iplikle dikilir; tutkallı cilde göre sayfa kolay kopmaz, defter çantada dağılmaz; ince defterde ilk sayfalar kendiliğinden tam düz durmayabilir. Tel dikişte sayfalar sırttan metal telle tutturulur.
Çizgili sayfada iki satır arasındaki mesafe. Japon defterlerinde en yaygın ikisi 7 mm (A罫) ve 6 mm (B罫): 6 mm küçük el yazısına ve küçük sayfaya daha çok satır sığdırır, 7 mm iri yazıya ve kalın uca rahat gelir.
İngilizcesiyle new old stock: üretimi bitmiş ama hiç kullanılmamış, depoda beklemiş ürün. Çoğu zaman kutusuyla gelir; kutuda beklemekten kalan izler olabilir.
Hiç kullanılmamış bir kalemin depoda beklerken kutuda ya da gövdede edindiği hafif çizik ve lekeler. Yazmayı etkilemez; ürün sayfasındaki kondisyon notunda belirtilir.
Eski bir kalemde kullanımdan kalan doğal aşınma ve renk değişimi. Metal ve ahşap gövdelerde görülür; kalemin çalışmasını etkilemez, birçok koleksiyoncu bu izleri sever.
Vintage bir kalemin ürün sayfasında durumunu tek satırda anlatan not: kullanılmamış mı, kutuda beklerken depo izi almış mı, kullanılmış mı. Aynı model iki farklı kondisyonda farklı değerdedir; fiyat ve beklenti bu nota göre okunur.
Eski Japon versatil kalemlerin model kodunda son hane uç kalınlığını, önceki haneler çoğu zaman çıkış fiyatını yen olarak verir: Pilot H-1003 1.000 yenlik, H-2003 2.000 yenlik sınıftandır. Kod üretim yılı söylemez; yalnız aynı markanın kendi kod sırasında kabaca dönem ve sınıf gösterir.
Kutudan ve etiketten dönem okuma ipuçları. Japonya'da JAN barkodu 1978'de başladı ve 1980'lerin ortasında yaygınlaştı; barkodsuz bir kutu genelde daha eskidir. Fiyat etiketinde tüketim vergisi görünüyorsa kalem Nisan 1989'dan sonra satılmıştır.