Kalem ucu kutusunun üstündeki o iki karakter, çoğu insanın hiç düşünmeden geçtiği yerdir. Kalınlığı seçersiniz, rengi seçersiniz, sertliği ise kutuda ne yazıyorsa odur.
Oysa yazma deneyiminizi uç kalınlığından daha çok değiştiren şey büyük ihtimalle sertliktir. Aynı kalem, aynı kalınlıkta iki farklı sertlikle bambaşka yazar: biri sayfada silik durur ve elinizin altında sertçe kazır, diğeri koyu ve yumuşak akar ama avucunuza bulaşır.
Bu rehberde harflerin ne anlama geldiğini, koyuluğun nereden geldiğini ve kendi elinize uyan dereceyi nasıl bulacağınızı anlatıyoruz. Sonunda Türkiye'de gerçekten bulunabilen dereceler üzerinden net bir öneri var.
Harfler ne demek?
Sistem İngilizce iki kelimeden geliyor ve bir kez öğrenince unutulmuyor:
- H, hard yani sert. Önündeki sayı büyüdükçe uç sertleşir ve açılır: H, 2H, 3H, 4H.
- B, black yani siyah. Önündeki sayı büyüdükçe uç yumuşar ve koyulaşır: B, 2B, 3B, 4B.
- HB, ikisinin ortası. Dünyada en çok üretilen ve en çok satılan derece.
- F, fine yani ince. HB ile H arasında duran, sivriliğini uzun koruyan ara derece. Mekanik kalem uçlarında nadir görülür, daha çok ahşap kalemlerde bulunur.
Tam sıralama, sertten yumuşağa şöyle:
4H · 3H · 2H · H · F · HB · B · 2B · 3B · 4B
Ortadaki HB'den sola gittikçe çizgi açılır ve uç dayanıklılaşır, sağa gittikçe çizgi koyulaşır ve uç yumuşar.
Koyuluk nereden geliyor?
Sertlik bir katkı maddesi değil, bir orandır.
Klasik kurşun kalem ucu grafit ile kil karışımıdır. Kil oranı arttıkça uç sertleşir ve açılır; grafit oranı arttıkça yumuşar ve koyulaşır. Modern mekanik kalem uçlarında (1 mm'nin altındaki tüm boylar) kilin yerini polimer reçine almıştır, ama mantık aynıdır: bağlayıcı çoğaldıkça sert, grafit çoğaldıkça koyu.
Buradan üç pratik sonuç çıkıyor ve rehberin geri kalanı büyük ölçüde bu üçü:
- Koyu yazan uç daha çabuk tükenir. Kağıda daha çok grafit bıraktığı için hem daha sık tıklarsınız hem de bir tüp daha kısa sürede biter.
- Koyu yazan uç daha çok bulaşır. Sayfada duran grafit, elinizin kenarıyla sürtününce yayılır. Solak yazanlar bu farkı en net hisseder.
- Sert uç daha kolay kırılır. Sezgiye ters gelen madde bu. Kil ya da reçine oranı arttıkça uç sertleşir ama esnekliğini kaybeder; yana gelen kuvvet karşısında bükülmek yerine kopar.
Son madde kritik: "sürekli uç kırıyorum, daha sert bir uç alayım" diye düşünüyorsanız tam ters yöne gidiyorsunuz. Ayrıntısı mekanik kalem ucu neden kırılır yazımızda.
Japon uçları neden daha koyu yazıyor?
Aynı kutuda HB yazan iki uç, üretildiği ülkeye göre farklı yazar. Japon üreticilerin HB'si, Avrupa üreticilerinin HB'sine göre genellikle bir tık daha koyu ve yumuşaktır.
Sebebi standart farkı. Japonya'da uçlar JIS standardına göre üretilir ve bu standart, koyuluk beklentisini Avrupa'daki alışkanlıktan biraz daha yukarıda tutar. Japonya'da ilkokul çağında B ve 2B'nin varsayılan kabul edilmesi, üreticilerin tüm skalayı o tarafa doğru kalibre etmesine yol açmıştır.
Pratikte ne demek: Staedtler HB'den Uni HB'ye geçtiğinizde uç değiştirmediğiniz halde sayfa biraz koyulaşır. Bu bir kalite farkı değil, ölçek farkıdır. Kalemsy'de ikisi de var; Uni 0.5 mm HB Japon tarafının, Staedtler 0.5 mm HB Avrupa tarafının temsilcisi. İkisini yan yana denemek, sertlik kavramını okuyarak anlamaktan daha hızlı öğretir.
Sertlik ile kalınlık birlikte çalışır
En sık yapılan hata, sertliği kalınlıktan bağımsız seçmek. Oysa ikisi aynı denklemin parçası.
İnce uçta sert derece kullanmak, kırılganlığı iki taraftan birden artırır: uç zaten ince olduğu için bükülmeye dirençsizdir, bir de sert olduğu için esnemez. 0.3 mm'de H sertliğinde bir uç, bastırarak yazan biri için gerçekten yorucu bir kombinasyondur.
Kalın uçta ise ters yönde bir tuzak var: 0.9 mm'de 2B kullanmak çok koyu ve çok geniş bir çizgi verir, hızlı tükenir ve bulaşır. O kalınlıkta HB genelde yeterlidir.
| Uç kalınlığı | Güvenli varsayılan | Kaçınılacak |
|---|---|---|
| 0.2 – 0.3 mm | B veya 2B | H ve üzeri |
| 0.4 – 0.5 mm | HB (genel), 2B (koyu isteyene) | 2H ve üzeri |
| 0.7 mm | HB veya 2B | 3B ve üzeri |
| 0.9 mm ve üstü | HB | 2B ve üzeri |
Kalınlık tarafını henüz netleştirmediyseniz önce uç kalınlığı rehberimize bakın; sekiz boyu tek tek karşılaştırdık.
Kullanıma göre hangi derece?
Günlük not, ders, genel yazı: HB
Teredüt ediyorsanız HB alın. Yeterince koyu, makul ölçüde dayanıklı, en az bulaşan denge noktası. Uç bulma kolaylığı da en yüksek burada.
Kalemsy'de bu bandın en derin stoklu seçeneği Uni 0.5 mm HB; beyaz, pembe ve turkuaz tüplerde toplam kırk sekiz adet duruyor. Avrupa ölçeğini denemek isteyenler için Staedtler 0.5 mm HB var.
Sayfa silik görünüyorsa: 2B
Yazdığınız sayfaya bir metre uzaktan baktığınızda metin gri görünüyorsa sorun kaleminizde değil, sertliktedir. Bir kademe yumuşağa inmek, hiçbir şey değiştirmeden sayfayı belirgin biçimde koyulaştırır.
0.5 mm'de Hi-Uni 0.5 mm 2B ve Tombow Mono WX 0.5 mm 2B, 0.7 mm'de Pilot Eno-G 0.7 mm 2B bu geçişin en doğrudan yolu. Bulaşma sizi rahatsız ediyorsa Uni-Ball Smudge-Proof 0.7 mm 2B tam olarak bu sorun için üretilmiş bir 2B: koyuluğu korurken yüzeye tutunması artırılmış.
Bastırarak yazıyor ve uç kırıyorsanız: 2B
Yumuşak uç daha esnektir, yani yana gelen kuvvet karşısında bükülür ve daha az kopar. Kalem değiştirmeden yapabileceğiniz en ucuz iyileştirme budur; bir kutu 2B, çoğu kişinin beklediğinden büyük fark yaratır.
Teknik çizim ve kalıcı not: HB, gerekirse H
Çizgilerin üst üste binmediği, silme ihtiyacının az olduğu ve sayfanın uzun süre saklanacağı işlerde sert taraf mantıklıdır. Sert uç sivriliğini uzun korur, bulaşmaz ve cetvelin altına grafit yığmaz.
Uyarı: sert uç kağıda iz bırakır. Silseniz bile kabartma kalır. Not defterinde eskiz yapıp üstüne temiz çizgi çekecekseniz bunu hesaba katın.
Kalın uçta koyu çizgi: 0.9 mm HB
0.9 mm zaten geniş bir temas yüzeyi verdiği için ayrıca yumuşak dereceye ihtiyaç duymaz. Pentel Ain Stein 0.9 mm HB bu bandın rafımızdaki tek seçeneği ve eskiz defteri ile kalın el yazısı için yeterince koyu yazar.
Mekanizmanız sertlik tercihini etkiliyor mu?
Evet, iki yerde.
Uç döndüren kalemlerde (Uni Kuru Toga ailesi) mekanizma, ucun aşınmasıyla çalışır. Yumuşak uç daha hızlı aşındığı için dönüş etkisini daha erken ve daha belirgin hissedersiniz. Kuru Toga'da HB ile B arası en tutarlı sonucu verir; 4B gibi çok yumuşak dereceler o kadar hızlı tükenir ki sürekli tıklamak zorunda kalırsınız. Kuru Toga serisi için pratik varsayılan HB.
Kayan kılıflı kalemlerde (Pentel Orenz ailesi) uç zaten kılıf tarafından desteklenir, yani kırılma sorunu mekanik olarak çözülmüştür. Burada sertliği dayanıklılık için değil, doğrudan koyuluk için seçebilirsiniz. Orenz'in ince uçlarında B ve 2B, HB'nin silik kalan çizgisini toparlar. Seri hakkında ayrıntı Pentel Orenz rehberimizde.
Türkiye'de pratikte ne bulunuyor?
Dürüst olalım: skalanın tamamı burada bulunmuyor ve bu yalnızca bizim rafımızla ilgili bir durum değil.
Japon üreticiler mekanik kalem ucunu ağırlıklı olarak HB, B ve 2B derecelerinde üretiyor; H tarafı ve 3B'den yumuşağı çok daha dar bir üretim. Türkiye'ye gelen partiler de doğal olarak bu üç dereceye yığılıyor.
Şu an Kalemsy rafında bulabileceğiniz dereceler:
| Derece | Kalınlık | Ürün |
|---|---|---|
| HB | 0.5 mm | Uni HB, Staedtler HB |
| HB | 0.4 mm | Pentel Ain Stein 0.4 HB |
| HB | 0.9 mm | Pentel Ain Stein 0.9 HB |
| 2B | 0.5 mm | Hi-Uni 2B, Tombow Mono WX 2B |
| 2B | 0.7 mm | Pilot Eno-G 2B, Uni-Ball Smudge-Proof 2B, Pentel Ain 0.7 2B |
Güncel durumu kalem ucu koleksiyonundan takip edebilirsiniz; kalınlığa göre bakmak isterseniz 0.5 mm ve 0.7 mm sayfaları ayrı duruyor.
Uçları doğru saklamak
Sertlik ne olursa olsun, uç bir noktadan sonra saklama biçiminizden zarar görür.
Uçları kalem çantasının içinde açıkta gezdirmeyin. Her çarpmada gözle görünmeyen mikro çatlaklar oluşur ve o uç, kaleme takıldığı anda kırılır. Kendi tüpünde tutmak en kolayı; daha derli toplu bir çözüm isterseniz metal uç kutuları hem korur hem tek elle uç almanızı sağlar. Uni Metal Uç Kutusu 0.5 mm ve 0.3 mm versiyonları bu iş için.
Bir de nem meselesi var: uç kutusunu banyoya yakın bir çekmecede ya da güneş gören pencere kenarında tutmayın. Polimer bağlayıcı nemden ve ısıdan etkilenir, uzun süre bekleyen uçlar gevrekleşir.
Sık sorulan sorular
HB ile 2B arasındaki fark gerçekten hissedilir mi? Evet, ilk sayfada. Koyuluk farkı gözle seçilir, yazma hissindeki yumuşama ise daha da belirgindir. Kararsızsanız iki tüp alıp aynı kalemle aynı sayfaya deneyin; on dakikada cevabı alırsınız.
Aynı kaleme farklı sertlikte uç takabilir miyim? Evet. Sertlik mekanizmayı ilgilendirmez, yalnızca kalınlık uyumu şarttır. 0.5 mm bir kaleme HB de 2B de takılır; 0.7 mm uç takılmaz.
Optik form doldururken hangi derece? Formu okuyan optik okuyucu, koyuluk ister. Pratikte B ya da 2B, HB'ye göre daha güvenli bir tercihtir. Resmî sınavlarda ise her zaman o sınavın kendi yönergesinde izin verilen kalemi ve dereceyi kullanın; yönerge her şeyin üstündedir.
Uçlarım bulaşıyor, ne yapmalıyım? Önce bir kademe sert tarafa geçin (2B kullanıyorsanız HB). Fark yetmezse bulaşmaya karşı geliştirilmiş bir uç deneyin. Solaksanız elinizin altına temiz bir kağıt koymak da tek başına belirgin fayda sağlar.
Ucu kalemde uzun süre bırakırsam bozulur mu? Hayır, mekanizmada duran uç kendiliğinden bozulmaz. Bozulan şey genelde kalemin içinde kalmış kırık parçalardır; yılda bir silgi altındaki temizleme iğnesiyle bir tur atmak yeterli.
Son söz
Uç sertliğinde de "en iyi" yok; elinizin baskısına, kağıdınıza ve gözünüzün beklediği koyuluğa uyan var. Çoğu kişi için HB doğru varsayılan, sayfası silik görünen ya da bastırarak yazan herkes için 2B doğru ilk deneme.
Bir tüp uç, yeni bir kalemin onda biri fiyatına yazma deneyiminizi belirgin biçimde değiştirebiliyor. Kalem değiştirmeden önce ucu değiştirmeyi deneyin.
Kaleminizi de yenilemek isterseniz versatil kalem koleksiyonunda her mekanizmadan seçenek var. Hangi derecenin size uyacağından emin değilseniz Instagram'dan yazın; el yazınızın bir fotoğrafına bakıp öneri yapmak en sevdiğimiz sohbetlerden.